Çfarë Thonin Teologët Protestantë për Heliocentrizmin

Shënim i faqes: Sot ka një debat të madh në botë nëse 1) dielli është në qendër dhe toka dhe planetet e tjera lëvizin (heliocentrizmi) rreth tij, apo 2) qendra e universit është toka e palëvizshme dhe dielli dhe hëna lëvizin sipër tokës (gjeocentrizmi). Ky artikull thjesht tregon se cfarë besonin Teologët Protestantë për këtë:

—

Martin Luteri

siç citohet te: ed. Eriksson, Estep & Johnson, Applied Mathematics: Body & Soul, vëll. 3, Calculus in Several Dimensions (Springer, 2004), f. 859

Flitet për një astrolog të ri që dëshiron të provojë se toka lëviz dhe rrotullohet, në vend që të lëvizin qielli, dielli dhe hëna; njësoj sikur dikush që ishte duke udhëtuar me karrocë ose me anije të pohonte se ai po qëndron i palëvizur dhe në prehje, ndërsa toka dhe pemët po ecin dhe lëvizin. Por kështu janë gjërat në ditët tona: kur një njeri dëshiron të duket i mençur, ai patjetër duhet të shpikë diçka të veçantë, dhe mënyra që zgjedh duhet të jetë më e mira! Ky i marrë kërkon ta përmbysë kokë-poshtë krejt artin e astronomisë. Megjithatë, siç na thotë Shkrimi i Shenjtë, Jozueu urdhëroi diellin të ndalonte dhe jo tokën.

—

Filip Melanktoni

siç citohet në Bruce T. Moran, ‘The Universe of Philip Melanchthon: Criticism and Use of the Copernican Theory’, Comitatus 4 (1973), f. 13–14

Por disa guxojnë të thonë, qoftë nga dashuria për risitë, qoftë për t’u dukur mendjemprehtë, se toka lëviz, dhe pohojnë se as sfera e tetë dhe as dielli nuk lëvizin, ndërsa u atribuojnë lëvizje të tjera sferave qiellore dhe e vendosin tokën mes yjeve. Kjo shaka nuk është e re. Ekziston një libër i Arkimedit i quajtur De Numeratione Arenae, ku ai tregon se Aristarku i Samosit e mbrojti këtë paradoks: se dielli mbetet i palëvizur dhe toka rrotullohet rreth diellit. Dhe megjithëse mendjet e zgjuara hulumtojnë shumë çështje për të shfaqur zgjuarsinë e tyre, të rinjtë duhet ta dinë se nuk është gjë e mirë të mbrohen publikisht mendime të tilla absurde, as nuk është e ndershme apo shembull i mirë.

 

Gjithashtu:

Sytë janë dëshmitarë se qiejt rrotullohen brenda një hapësire prej njëzet e katër orësh. Por disa njerëz, ose nga dashuria për risitë, ose për të bërë një shfaqje zgjuarsie, kanë dalë në përfundimin se toka lëviz; dhe ata pohojnë se as yjet dhe as dielli nuk rrotullohen… Tani, është mungesë ndershmërie dhe mirësjelljeje të shpallen publikisht mendime të tilla, dhe shembulli është i dëmshëm. I takon një mendjeje të mirë ta pranojë të vërtetën siç është zbuluar nga Perëndia dhe të nënshtrohet ndaj saj.

—

Gjon Kalvin

‘Predikim mbi 1 Korintasve 10:19–24’, te Calvini Opera Selecta, Corpus Reformatorum, vëll. 49, f. 677; përkth. Robert White në ‘Calvin & Copernicus: the Problem Reconsidered’, Calvin Theological Journal 15 (1980), f. 236–237

…ata ëndërrimtarë që kanë një frymë hidhërimi dhe kundërshtimi, që qortojnë gjithçka dhe pengojnë rendin e natyrës. Do të shohim disa që janë kaq të çoroditur, jo vetëm në fe, por që në çdo gjë shfaqin natyrën e tyre të përbindshme, sa do të thonë se dielli nuk lëviz dhe se është toka ajo që zhvendoset dhe rrotullohet.

Kur shohim mendje të tilla, duhet vërtet të pohojmë se djalli i ka pushtuar, dhe se Perëndia i vendos para nesh si pasqyra, për të na mbajtur në frikën e Tij. Kështu ndodh me të gjithë ata që kundërshtojnë prej ligësie të pastër dhe që me kënaqësi bëjnë shfaqje të pamaturisë së tyre. Kur u thuhet: ‘Kjo është e nxehtë’, ata do të përgjigjen: ‘Jo, është qartësisht e ftohtë.’ Kur u tregohet një send i zi, ata do të thonë se është i bardhë, ose anasjelltas. Si ai njeriu që thoshte se bora është e zezë; sepse, megjithëse të gjithë e shohin dhe e dinë se është e bardhë, ai dëshironte haptazi ta kundërshtonte faktin. Dhe kështu janë të çmendur ata që do të përpiqeshin të ndryshonin rendin natyror, madje të verbojnë sytë dhe të mpijnë shqisat.

Koment mbi Psalmin 93:1

Një vështrim i thjeshtë mbi botën do të duhej të mjaftonte për të dëshmuar një Providencë Hyjnore. Qiejt rrotullohen çdo ditë dhe, sado e pamasë të jetë struktura e tyre dhe e paimagjinueshme shpejtësia e rrotullimeve, ne nuk përjetojmë asnjë tronditje — asnjë prishje në harmoninë e lëvizjes së tyre. Dielli, megjithëse ndryshon drejtimin e tij në çdo rrotullim ditor, kthehet çdo vit në të njëjtën pikë.

Planetet, në të gjitha endjet e tyre, ruajnë pozicionet përkatëse. Si do të mund të qëndronte toka e varur në ajër, po të mos mbahej nga dora e Perëndisë? Me çfarë mjeti do të mund të mbetej e palëvizur, ndërsa qiejt mbi të janë në lëvizje të vazhdueshme e të shpejtë, nëse Krijuesi i saj hyjnor nuk do ta kishte fiksuar dhe themeluar atë?

—

Edward Leigh

Pious Annotations upon the Holy Bible… (Londër, 1643), mbi Zan. 1

[Zan. 1:4] I ndau, domethënë, caktoi që qielli të rrotullohet vazhdimisht; dhe kur hemisfera, në të cilën drita ishte ngulitur, ndodhej mbi tokë, atëherë duhej të ishte ditë; dhe kur ajo të ishte nën tokë, duhej të ishte natë, gjë që shënoi fillimin e ndërrimit ose pasimit të ditës dhe natës.

—

Edward Marbury

Komentari ose Ekspozimi mbi Profecinë e Habakukut… (Londër, 1650), mbi Hab. 3:11, f. 127–128

‘Dielli dhe hëna qëndruan të palëvizur në banesën e tyre’ – ata qëndruan të palëvizur në sferat e tyre përkatëse ku lëvizin, sepse këto janë banesat e tyre; dhe vini re se qëndruan të dy, dielli dhe hëna. Sepse hëna, duke marrë gjithë dritën e saj prej diellit, po të kishte vazhduar rrugën e saj ndërsa dielli do të kishte qëndruar i palëvizur për gjatësinë e një dite, do të kishte pasur një parregullsi të madhe lëvizjeje në këto trupa qiellorë, jashtë rendit të qëndrueshëm që u është caktuar nga Krijuesi i tyre në krijim…

Dhe për t’i ikur dëshmisë së qartë të pasazhit, i cili e paraqet si mrekulli faktin që dielli qëndroi i palëvizur, ata thonë se kjo është thënë sipas aftësisë sonë të të kuptuarit, sepse për sytë tanë duket sikur dielli lëviz dhe toka është e palëvizshme, por në të vërtetë është ndryshe.

Mendoj se aftësisë sonë i bëhet shumë padrejtësi në këtë pikë, sepse po të na kishte thënë Fjala e Perëndisë se Ai e krijoi diellin për të qëndruar i palëvizur dhe tokën për të lëvizur, ka më shumë gjasa që ne do ta kishim marrë fjalën e Tij si të vërtetë dhe ta kishim besuar ashtu siç është, po aq sa e besojmë tani ashtu siç na duket.

Ne nuk jemi as të paaftë, as mosbesues, por shumë vetë, kundër shkronjës së Shkrimit, kanë shkruar dhe kanë bërë të besojnë të tjerët se dielli qëndron i palëvizur që nga krijimi.

Mbrojtja e zakonshme e këtij mendimi, e mbështetur në idenë se Perëndia u përshtatet aftësive njerëzore, fut figura letrare në një rrëfim ku nuk ka nevojë për to, dhe e paraqet Davidin si një njeri me gjykim të dobët në njohjen e diellit, kur ai thotë se Perëndia ‘i ka vënë një tabernakull diellit në qiej’ (i quajtur këtu banesë), ‘i cili është si dhëndër që del nga dhoma e tij dhe gëzohet si një trim për të vrapuar garën e vet.’ Dalja e tij është nga skaji i qiejve dhe qarkullimi i tij deri në skajin tjetër.

A nuk flet ky profet për lavdinë e Perëndisë të shpallur në lëvizjen, jo në palëvizshmërinë, e diellit? Apo për lavdinë e Perëndisë të shfaqur në mendimin tonë për lëvizjen e diellit, dhe jo në të vërtetën e saj?

Të fshehta më të mëdha se kjo janë zbuluar në Shkrimin e Shenjtë, të cilat janë kundër dëshmisë së shqisave të jashtme ose arsyetimit racional të njeriut; dhe pa dyshim, po të kishte qënë dielli i palëvizur dhe toka ku jetojmë të kishte lëvizur, kur kjo mrekulli u regjistrua nga Fryma e së vërtetës, do të na ishte paraqitur kështu…

—

William Gouge

Komentari mbi Hebrenjtë, mbi kap. 1, vargu 10, seksioni 131

Qëndrueshmëria e tokës është shumë e dobishme për bimët, kafshët dhe njerëzit që banojnë mbi të. Dëmet dhe fatkeqësitë që ndodhin gjatë tërmeteve japin një provë të mëtejshme për këtë. Është një gabim i rëndë i Aristarkut të Samosit, i Kopernikut dhe i filozofëve të tjerë, të cilët imagjinojnë se toka lëviz vazhdimisht, dhe se qielli dhe ushtria e tij vetëm sa duken për sytë tanë sikur lëvizin, ashtu si brigjet dhe pemët u duken se lëvizin, atyre që janë në një barkë të shtyrë me rrema, ose në një anije me vela. Ky mendim nuk mund të qëndrojë në përputhje me metaforën e themelit, e cila këtu dhe në vende të tjera i zbatohet tokës.

—

Francis Turretin

Institutet e Teologjisë Elenktike, vëll. 1, Tema e 5-të, ‘Krijimi’, Pyetja e 6-të, f. 449

VIII. …Sepse në ditën e parë [të Krijimit]… një trup ndriçues u ndez në njërën hemisferë të qiejve eterikë (i cili, me rrotullimin e vet, dallonte ditën dhe natën e tri ditëve të para, derisa ajo dritë u mblodh më pas, në ditën e katërt, dhe u shpërnda në trupin e diellit dhe të yjeve).